Facebook link

Synagoga Grodzka Nowy Sącz - Obiekt - VisitMalopolska

Powrót

Synagoga Grodzka Nowy Sącz

Synagoga Grodzka Nowy Sącz

Budynek z dwiema narożnymi kwadratowymi basztami, stojący przy ulicy.
ul. Berka Joselewicza 12, 33-300 Nowy Sącz Region turystyczny: Beskid Sądecki i Niski
Pierwszą murowaną synagogę w Nowym Sączu wzniesiono w XVIII w. Sto lat później, w 1894 r., budynek doszczętnie spłonął, jednak szybko został odbudowany i wzbogacony o nowe elementy architektoniczne, nawiązujące do popularnego wówczas stylu mauretańskiego. Obraz wnętrza synagogi sprzed pożaru zachowany został dzięki szkicom Władysława Wyspiańskiego, który odwiedził bóżnicę w roku 1889. Po zniszczeniach II wojny światowej budynek synagogi przeszedł generalny remont. Przywrócono mu funkcje kultowe.

Stara Synagoga, tzw. Grodzka, położona przy ul. Berka Joselewicza 12, usytuowana została w sąsiedztwie zamku królewskiego i Bramy Krakowskiej, prowadzącej w kierunku Krakowa, na terenie dawnej „dzielnicy żydowskiej”. Przywilej wystawienia synagogi nadał sądeckim Żydom 03.02.1699 r. starosta sądecki Jerzy Paweł Lubomirski. Budynek wzniesiono dopiero ok. 1780 roku. W literaturze przedmiotu często podaje się rok 1746, jednak badania wykazały, że data ta widniała na jednym z pulpitów synagogalnych i została zanotowana w 1889 r. podczas inwentaryzacji przeprowadzonej pod kierunkiem Władysława Łuszczkiewicza, a następnie wielokrotnie powtarzana. Budynek wzniesiono na planie prostokąta 25 x 19 m, o ścianach wysokich na 8 m. Nakrywał go wysoki, łamany dach, zw. polskim. Sklepienie typu klasztornego wsparte było na czterech filarach. Barokowe wnętrze synagogi naszkicował w 1889 r. Stanisław Wyspiański (Muzeum Narodowe w Krakowie). Wnętrze synagogi stanowiły także przedsionek (pulisz) i sala sądowa na parterze oraz babiniec z osobnym wejściem. Po pożarze w 1894 r. synagogę wyremontowano, nadając jej cechy architektury z końca XIX w.; dodano m.in. ryzalit nad wejściem głównym i wieżyczki. Nowosądecka synagoga ucierpiała w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej. Pozbawiono ją wówczas niemal całego wystroju architektonicznego i zrabowano wyposażenie. Pełniła rolę magazynu mienia pożydowskiego. Do 1974 r., w którym gmina żydowska w Krakowie przekazała ją miastu, pełniła rolę magazynu towarów. W tym okresie postanowiono ją odrestaurować i przekazać Muzeum Okręgowemu, które przeznaczyło ją na galerię sztuki. Niezbędną dokumentację wykonał architekt Zygmunt Lewczuk, a prace budowlane przeprowadziła Nowosądecka Spółdzielnia Remontowo-Budowlana „Budimat”.  Dla celów muzealnych i wystawienniczych dobudowano antresolę. Dawna sala modlitw została nakryta kasetonowym drewnianym stropem o dziewięciu polach wspartym na zachowanych filarach. Babiniec zaadoptowano na magazyn eksponatów muzealnych, głównie obrazów. Do 2015 r. synagoga pełniła rolę siedziby Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Służyła jako galeria sztuki dawnej i współczesnej artystów miejscowych oraz spoza regionu. Sala modlitw pełniła też rolę sali koncertowej ze względu na doskonałą akustykę. Mieściła się w niej również stała ekspozycja na temat historii Żydów w Nowym Sączu pt. Byli wśród nas. W połowie 2015 r. budynek przejęła Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie. Przywrócenie synagodze funkcji religijnych gmina powierzyła Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego Bonei Sanz Polska, kierowanej przez nowojorskiego rabina Joela Halberstama, praprawnuka sądeckiego cadyka Chaima Halberstama. 23 maja 2017 r. odbyło się uroczyste wniesienie Tory, równoznaczne z przywróceniem funkcji religijnych synagogi.